Cultuur, Indonesië
comments 2

Tana Toraja: een karig leven voor een grootse begrafenis

Op hetzelfde moment dat we in Nederland besloten om mee te helpen bij Natsir’s project in Tana Toraja, ging er op internet een artikel viral over de begrafenisrituelen in deze streek: de lichamen worden maanden, soms wel jaren geconserveerd, totdat de familie genoeg geld heeft verzameld om een grote begrafenis te organiseren, waarbij soms wel honderden buffels worden geslacht. Tot die tijd wordt het familielid in kwestie niet als overleden beschouwd , maar bevindt het zich in een tussenfase; kleinkinderen spelen nog gewoon met hun ‘zieke’ opa of oma, en niemand beschouwt de aanwezigheid van het gemummificeerde lichaam als luguber, zoals men dat in het westen zou doen.

De reacties op het internet waren voorspelbaar; mensen vonden het onbegrijpelijk, eng of zelfs walgelijk. Tegelijkertijd trekt deze praktijk wél veel toeristen, die met eigen ogen willen zien hoe de lichamen door dorpen geparadeerd worden. Op het Lonely Planet-forum vroeg een gebruiker achteloos wanneer het beste seizoen was om de begrafenissen bij te wonen.

Wanneer we enkele weken later ’s avonds met de andere vrijwilligers bijeenzitten, vertelt Natsir, de oprichter van het project, hoe hij de begrafenistradities door de jaren heen heeft zien veranderen. Toen hij nog een kind was, was het normaal om één buffel te slachten. Dit was een offer, en het gebruik kwam voort uit het idee dat men tijdens hun reis naar het hiernamaals gevraagd wordt of zij zelf een dier hebben geofferd voor hun toegang naar de ‘hemel’. Als dat niet zo is, kunnen nabestaanden alsnog een dier offeren om er zo verzekerd van te zijn dat hun geliefde niet eeuwig blijft dwalen, maar veilig kan overgaan. De rijke mensen konden in Natsir’s jeugd maximaal 24 buffels offeren, en dan sprak men van een ‘complete begrafenis’ waarbij een speciale pop van de overledene werd gemaakt die tentoon werd gesteld.

Maar met de tijd gingen mensen meer en meer offeren, het werd een competitie. 24 buffels werden 50 buffels, 50 buffels werden er 100, en tegenwoordig offeren rijke families soms wel 300 buffels voor een begrafenis die meerdere dagen duurt, en wordt het buffelvlees uitgedeeld aan de duizenden gasten die op de begrafenis kunnen blijven slapen in speciaal gebouwde gastenverblijven. ‘Het gaat niet meer om het eren van de overledene’, zegt Natsir. ‘Het is nu een kwestie van status’. De gastenverblijven blijven ook na de begrafenis staan, zodat voorbijgangers weten dat het om een rijke familie gaat. ‘Hoeveel buffels zijn er geslacht?’ zullen ze als eerst vragen. ‘150? Zo, dan hebben ze geld.’

Het doet denken aan ‘potlatch’, een praktijk waarbij stamhoofden onderling kijken wie de meeste bezittingen kan verbranden. Status wordt niet toegewezen aan wie het meest heeft, maar aan wie het meest kan missen. Tegelijkertijd is het moeilijk voor families om níet mee te doen aan deze ‘potlatch’ in Tana Toraja, juist omdat het zo verbonden is met concepten van naastenliefde en eer. Wanneer je wel geld hebt maar niet genoeg buffels offert, zullen de mensen je verwijten dat je niet genoeg over hebt voor je familie. ‘Toen mijn vader vorig jaar overleed, heb ik geen dieren geofferd’, zegt Natsir. ‘Maar op de dag van de begrafenis kwam mijn broer met een buffel aanzetten. Omdat hij die kon offeren, vond hij dat hij recht had op mijn vaders land. Hij was al begonnen met het neerhalen van mijn koffiebomen, maar hij ging weg toen ik zei dat ik hém zou neerhalen als hij dat zou doen.’

De ontwikkeling van de afgelopen decennia, waarbij begrafenissen steeds groter en duurder worden, brengt een hoop sociale gevolgen met zich mee. Doordat de standaard van het aantal te slachten buffels steeds verder verschuift, moeten mensen steeds langer en  harder werken voordat zij een ‘waardige’ begrafenis kunnen betalen. Daarnaast komen mensen in de schulden te zitten; ze lenen geld bij vrienden om zo te kunnen voldoen aan de steeds hogere eisen en kosten van een begrafenis. Ook het ‘schenken’ van buffels bij begrafenissen werkt op basis van reciprociteit; als jij een buffel ontvangt van een vriend wanneer jouw familielid is overleden en er vervolgens niet een teruggeeft op een begrafenis van diens familie, valt dat niet in goede aarde. Aan het eind van elke begrafenis wordt dan ook nauwkeurig in een boek bijgehouden welke geschenken zijn ontvangen, en van wie.

Een gewone buffel kost in Tana Toraja een paar duizend euro, terwijl ‘spotted buffaloes’, duurdere gevlekte exemplaren, wel 1 miljard roepia kunnen kosten, zo’n 70.000 euro. Daarna bepalen de lengte van de hoorn en de vorm van de kruin hoeveel het dier waard is. Het zijn astronomische bedragen, ook in Nederland, en het geeft aan hoe ontzettend belangrijk een begrafenis is (en hoeveel geld de rijken in de regio hebben!). ‘Soms heeft een familie wel geld, maar geen eten’, zegt Natsir. ‘Er is niet eens rijst voor de grootmoeder van de familie, omdat ze al aan het sparen zijn voor haar begrafenis.’ Zelfs als mensen tegen hun familie zeggen dat er geen dieren geslacht hoeven te worden op hun begrafenis, gaan familieleden na hun dood toch tegen die laatste wens in. ‘Cultuur is misschien deel van je identiteit’, zegt Natsir, ‘maar het is nog altijd een optie. Ik houd van mijn cultuur, maar niet van de manier waarop mensen die tot uiting brengen.’ Natsir is één van de weinigen die zich afzet van het traditionele systeem in zijn regio, en hij wordt door veel mensen uit de buurt dan ook niet als een echte ‘Torajan’ gezien.

Het is moeilijk te zeggen hoe de begrafenissen in Tana Toraja verder zullen veranderen de komende tijd. Het ‘steeds meer, steeds groter’ lijkt niet houdbaar te zijn – de buffels in de streek zijn op, en moeten geïmporteerd worden van andere delen van het eiland. Ook de jongere generatie lijkt weinig te zien in het besteden van zoveel geld aan een traditie: steeds meer jongeren uit de regio willen trouwen met iemand van een ander eiland, zodat ze zich bij een nieuwe vriend of vriendin niet hoeven af te vragen of zijn of haar ouders nog leven, iets wat in de toekomst voor hoge begrafeniskosten zal zorgen. De jongeren laten hun status liever op andere manieren zien, in de vorm van smartphones en kleding.

 

 

2 Comments

  1. Ik vind dit echt een fantastisch artikel Janne! Prachtig inzicht en vele objectiever geschreven vind ik dan de artikels die recent in media kwamen (als je mij zegt dat het lijk van opa in de leefruimte ligt, dan vind ik dat ook vies klinken.). En bijzonder om te lezen over hoe Natsir hier tegenover staat en hoe dat dan zelfs met zijn eigen broer en gemeenschap tot strubbelingen leidt. Ik ben ook benieuwd hoe dit zal evalueren in de toekomst. Jongeren hebben (wereldwijd) minder interesse in hun afkomst en meer in de laatste nieuwe smartphone, maar anderzijds heb je ook een tegenovergestelde beweging dat mensen juist weer meer van hun eigen cultuur willen leren en deze in stand willen houden. En tja, dan heb je nog het toerisme en de onvermijdelijke impact hierop. Sommige zaken zijn positief, andere natuurlijk weer negatief…

    • Janne says

      Zooo fijn je reactie, ik word er helemaal vrolijk van. 🙂 Ja precies, wie weet worden jongeren zich ook juist steeds meer bewust van hun eigen cultuur en dat wat hun onderscheidt van anderen. Ik vind de wisselwerking tussen toeristen en lokale mensen altijd interessant, want hoe meer toeristen komen die op zoek zijn naar het “authentieke Indonesië”, hoe meer daar op in wordt gespeeld en aspecten van de cultuur een beetje worden aangedikt (en dus misschien minder authentiek worden), alleen maar om de toeristen te pleasen. Genoeg food for thought hier, in ieder geval!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *